خشكه جريان داشت . تجارت با چين : خراسان در مرزهاى شمال شرقى يعنى در سرحدهاى شرقى تخار و واخان با بلاد غربى چين مىپيوست ، و اين مملكت وسيع تاريخى ، ثقافت و مدنيتى قديم داشت ، كالاى بازرگانى چين همواره در بخارا و بلاد آسياى ميانه فروخته مىشد ، و هنگاميكه لشكريان عرب به كرانهاى سيحون رسيدند ، رفت‌وآمد بازرگانان اسلامى به چين ميسر گشت ، و كاروانهاى تاجران ، بغرض آوردن حرير و جامه‌هاى ابريشمين چينى به آن كشور ميرفتند ، و اين تجارت چين تا وقتى در خراسان فراوان بود ، كه در مرو صنعت ابريشم‌بافى رواج يافت . « 1 » بدخشان جاى بازرگانان و معدن سيم و زر و بيجاده و لاجورد بود ، و كاروانهايى كه از تخار و بدخشان مىگذشتند ، براى اداره و كنترول آن مامون خليفه ، در بين دو كوه‌بندى نهاده و دروازه‌يى ساخته بود ، كه كاروانها از ان در بيرون ميرفتند ، و آن را در تازيان ميگفتند ، « 2 » و غالبا اين راه كاروان‌رو چين بود ، كه علاوه برين راهى ديگر هم از همين كوهسار بدخشان و تخارستان به تبت ميگذشت ، و در موضعى كه آن را در تبت ميگفتند ، دروازه‌يى بر كوه ساخته بودند ، و باژستانان مسلمان آن را نگاهدارى ميكردند . چون مردم و قوافل تجارتى به حدود واخان ميگذشتند درين در تبت باژ مىدادند . « 3 » دربارهء تجارت چين در مباحث گذشته هنگاميكه از راه دوم تجارتى صحبت ميكرديم شرحى را نوشته‌ايم . طوريكه از كتاب حبيب العروس و ريحان النفوس محمد بن احمد تميمى مقدسى گياه‌شناس و داروشناس معروف ( متوفى 380 ه 990 م ) نقل نموده‌اند ، انواع مشك

--> ( 1 ) - تاريخ الاسلام السياسى 2 / 253 بحوالت تاريخ تجارت 1 / 37 ( 2 ) - حدود العالم 64 ( 3 ) - حدود 72